Bosna Hersek’in ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç, 19 Ekim 2003’teki vefatının 23. yılında anılıyor. Ülkesinin bağımsızlık sürecinde ve 1992–1995 yılları arasındaki savaşta üstlendiği liderlikle tanınan İzzetbegoviç, aynı zamanda hukukçu ve yazardı. Türkiye’de “Bilge Kral” adıyla anılan liderin yaşamı, siyasi mücadele kadar düşünce eserleriyle de hatırlanıyor.
Aliya İzzetbegoviç ne zaman ve nerede doğdu?
Aliya İzzetbegoviç, 8 Ağustos 1925’te Bosanski Şamats’ta dünyaya geldi. Çocukluk yıllarında ailesiyle Saraybosna’ya taşındı ve eğitim hayatını burada sürdürdü. Genç yaşlarda din, toplum ve siyaset üzerine okumalar yaptı.
Saraybosna, daha sonraki yıllarda hem meslek hayatının hem de siyasi faaliyetlerinin merkezi oldu. İzzetbegoviç’in biyografisinde, hukuk eğitimi ve yazarlık çalışmalarının siyasi yaşamından önce başladığı görülüyor. Bu birikim, ilerleyen yıllarda kaleme aldığı eserlerin ve kamuoyuna sunduğu görüşlerin de temelini oluşturdu.
Hukuk eğitimi aldı, avukat olarak çalıştı
İzzetbegoviç, bir süre ziraat eğitimi gördükten sonra hukuk alanına yöneldi. 1956’da hukuk eğitimini tamamladı ve çeşitli kuruluşlarda avukat olarak çalıştı.
Aliya İzzetbegoviç Vakfının biyografisine göre meslek hayatında farklı şirketlerde hukukçuluk yaptı. Dolayısıyla siyasi liderliğinin arkasında, uzun yıllara yayılan bir hukuk ve çalışma hayatı bulunuyordu. Devlet yönetiminde öne çıkmasından önce düşünce yazılarıyla da tanınmaya başladı.
Cezaevi yıllarında neler yaşadı?
İzzetbegoviç’in yaşamında iki ayrı hapis dönemi yer aldı. 1946’da “Genç Müslümanlar” hareketiyle bağlantılı faaliyetleri nedeniyle üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu ilk cezaevi döneminin ardından eğitimine ve meslek hayatına devam etti.
1983’te ise Müslüman aydınların yargılandığı davada 14 yıl hapse mahkûm edildi. Cezası daha sonra indirildi ve 1988’de serbest kaldı. Hapishanede geçirdiği yıllar, yaşam öyküsünün ve düşünce çalışmalarının önemli bölümlerinden biri oldu. Özgürlüğüne kavuşmasının ardından Yugoslavya’daki siyasi değişimin hızlandığı dönemde aktif siyasete yöneldi.
Siyasi yaşamında 1990 yılı dönüm noktası oldu
İzzetbegoviç, 1990’da Demokratik Eylem Partisinin kuruluşunda yer aldı ve partinin ilk başkanı oldu. Aynı yıl yapılan çok partili seçimlerin ardından Bosna Hersek yönetiminin başına geçti.
Bu dönem, Yugoslavya’nın dağılma sürecine rastladı. İzzetbegoviç, Bosna Hersek’in geleceğine ilişkin kararların merkezindeki isimlerden biri haline geldi. Bağımsızlık süreciyle başlayan gelişmeler, kısa süre sonra ülkeyi savaşın içine sürükledi. Siyasi yaşamının en ağır sorumluluğunu da bu yıllarda üstlendi.
Bosna Savaşı ve Dayton sürecinde hangi rolü üstlendi?
1992–1995 yılları arasındaki Bosna Savaşı, İzzetbegoviç’in liderliğini belirleyen başlıca dönem oldu. Savaş boyunca ülkesinin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü savundu; uluslararası görüşmelerde Bosna Hersek’i temsil etti.
1995’teki Dayton süreci, savaşın sona ermesini sağlayan anlaşmayla sonuçlandı. Ancak anlaşma, ülkeye karmaşık bir yönetim yapısı da getirdi. İzzetbegoviç’in Dayton’a yaklaşımında, barışın koşullarına yönelik itirazlarla savaşın bitirilmesi gereği birlikte yer aldı.
Bu nedenle onun siyasi yaşamı anlatılırken yalnızca savaş dönemi değil, savaşın sona ermesi için yürütülen diplomasi de önemli bir yer tutuyor.
Hangi kitaplarıyla tanınıyor?
İzzetbegoviç’in düşünce dünyası, kitapları aracılığıyla Türkiye’de de geniş bir okur kitlesine ulaştı. “Doğu ve Batı Arasında İslam”, “İslam Deklarasyonu”, “Özgürlüğe Kaçışım” ve “Tarihe Tanıklığım”, adıyla birlikte anılan eserler arasında bulunuyor.
Yazılarında inanç, ahlak, özgürlük ve insanın toplum içindeki yeri gibi konuları ele aldı. Türkiye’de kullanılan “Bilge Kral” nitelemesi de siyasi liderliğiyle düşünür kimliğinin birlikte değerlendirilmesinden kaynaklanıyor.
Aliya İzzetbegoviç ne zaman vefat etti?
İzzetbegoviç, sağlık sorunları nedeniyle 2000 yılında devlet başkanlığı görevinden ayrıldı. 19 Ekim 2003’te Saraybosna’da, 78 yaşında hayatını kaybetti.
Bugün anılmasının nedeni, vefatının üzerinden tam 23 yıl geçmesi. Ankara’dan yayımlanan mesajda da hem devlet adamlığı hem de düşünce hayatındaki yeri hatırlatıldı. İzzetbegoviç’in biyografisi, Bosna Hersek’in yakın tarihindeki bağımsızlık, savaş ve barış dönemlerini bir arada anlatıyor.
